Zaman zaman çocukluğumuza ait, gerçekliğe tutunsa da zamanla silikleştiği için neredeyse ele avuca sığmaz hâle gelen anılar zihnimize üşüşür. Peki ya bu anılar şişelenebilir kokulara dönüşseydi?
MIT’te çalışan bilim insanı Cyrus Clarke, tam olarak bu sorudan yola çıkarak “Anemoia Device” adını verdiği bir cihaz geliştirdi. Clarke ve ekibinin tasarladığı bu makine, üretken yapay zeka destekli bir sistemle fotoğrafları analiz ediyor, onları kısa bir metinle tarif ediyor ve ardından kullanıcının verdiği girdilerle bu tarifleri benzersiz kokulara dönüştürüyor.
Cihazın adı, yazar John Koenig’in 2021’de yayımlanan The Dictionary of Obscure Sorrows kitabında tanımladığı “anemoia” kavramına gönderme yapıyor. Bu kelime, hiç yaşanmamış zamanlara ve mekanlara duyulan nostalji hissini tanımlıyor. Clarke’ın geliştirdiği sistem de tam olarak bu duyguyu, “genişletilmiş hafıza” fikri üzerinden yeniden üretmeyi amaçlıyor. Dijital çağda anıların giderek daha fazla dış araçlar üzerinden saklanıp hatırlandığı düşüncesi, bu yaklaşımın temelini oluşturuyor.
Fotoğraftan kokuya uzanan süreç
Plastik ve metalden üretilen Anemoia Device, yeşil neon ekranı ve üç adet kontrol düğmesiyle dikkat çekiyor. Alt kısmında ise ortaya çıkan kokunun toplandığı bir beher yer alıyor. Sistem, önce bir fotoğrafı alıyor ve içindeki görsel dil modeli bu görüntüyü analiz ederek kısa bir betimleme üretiyor.
Kullanıcı, bu betimlemeyi üç farklı düğme aracılığıyla ince ayarlayabiliyor:
- İlk düğme, kokunun merkezine hangi nesne ya da kişinin alınacağını belirliyor.
- İkinci düğme, öznenin yaşını tanımlıyor.
- Üçüncü düğme ise sahnenin ruh hâlini ayarlıyor.
Clarke, bu yaklaşımı “yapay zeka için yeni fiziksel arayüzler” geliştirme fikrinin bir parçası olarak tanımlıyor. Ona göre, boş bir metin kutusuna komut yazmak yerine, bu tür fiziksel kontrollerle sistemi yönlendirmek, algoritmaya doğru cümleyi kurmaktan çok bir enstrümanı akort etmeye benziyor.
Bu aşamadan sonra, ChatGPT-4o tabanlı bir dil modeli, ortaya çıkan betimlemeyi kısa ama şiirsel bir anlatıya dönüştürüyor ve bu anlatı, kokunun formülüne temel oluşturuyor.
50 farklı aroma ve neredeyse sınırsız kombinasyon
Cihazın koku sistemi başlangıçta 39 farklı esansla çalışacak şekilde eğitildi, daha sonra bu sayı 50 farklı aromaya çıkarıldı. Bu yelpaze; eski kitaplar, deri, toprak gibi çok farklı koku profillerini kapsıyor. Her bir esans, ana notalar, çağrışımlar ve uyandırdığı duygular gibi özelliklerle etiketlenmiş durumda.
Sistem, bu veriler üzerinden hangi kokuların hangi oranlarda karıştırılacağını belirliyor. Ardından dört ayrı pompa, ilgili sıvıları küçük şişelerden çekerek beherde bir araya getiriyor. Böylece kumlu bir plajın, 80’lerin sıcak bir yaz gününün ya da bir bahçede armut paylaşan bir çiftin çağrışımını taşıyan kokular üretilebiliyor.
Clarke’a göre Anemoia Device, anıların sentetik olarak üretilebildiği bir dünyada “hatırlamak” kavramının ne anlama geldiğini ve hiç yaşanmamış geçmişlerin estetik kurgulara dönüşmesinin insan doğasıyla ilişkisini sorgulatan bir düşünce deneyi olarak da okunabilir.
