Tasarımın yeni patronu: Yapay zeka mı, insan mı?

Emrah Doğru – Ba’ndo Co-Founder & CCO

Yapay zeka tarafından üretilen tasarımların estetik kalitesi ve yaratıcılığı, insan dokunuşuyla yapılanlarla karşılaştırıldığında oldukça farklı bir resim çiziyor. Fakat burada asıl mesele, yapay zekanın insanın sezgisel yaratıcılığına, duygusal derinliğine ve özgünlüğüne erişip erişemediği.

Yapay zeka, belli kalıplar üzerinden işlem yapar; öğrenilmiş verilerden hareketle ortaya koyduğu tasarımlar, daha önce var olanların bir türevi niteliğinde olur. Bu noktada, insanın sezgisel olarak öngörebildiği, tahmin edilemez olan ve yenilik barındıran dokunuşları eksik kalır. İnsan tasarımcı, kendi yaşamından, kültürel geçmişinden ve duygusal birikiminden beslenerek tasarımlarına benzersiz bir kimlik kazandırır. Yapay zeka, bu tür bir yaratıcı sürecin yanında daha mekanik ve veriye dayalı kalır. Evet, yapay zekanın sunduğu hız ve çeşitlilik takdire şayan ama işin ruhunu, tasarımın o elle tutulamayan, gözle görülemeyen yaratıcı kıvılcımını insandan almak gerekir.

Sektörde bu konuda iki uçta düşünceler var. Bir yanda, yapay zekayı sadece bir araç, bir yardımcı olarak gören ve yaratıcı sürecin merkezinde insanın kalması gerektiğini savunanlar var. Diğer yanda ise yapay zekayı daha fazla benimseyip, yaratıcılığı makinelere devretmeye hevesli olanlar. Bence bu noktada esas olan, yapay zekayı bir destekçi olarak kullanmak ama yaratıcılığın ve özgünlüğün liderliğini her zaman insan tasarımcıya bırakmak. Çünkü bir tasarımın gerçekten anlamlı olabilmesi için, onun ardında bir insan hikayesi, bir sezgi, bir duygu olmalı.

Yapay zeka araçları hız ve verimlilik konusunda gerçekten büyük bir devrim yaratıyor. Fakat burada kritik soru şu: Yapay zekanın yaratıcı süreçlerdeki rolü ne olmalı? Bu noktada iki farklı yaklaşım karşımıza çıkıyor: İnsan yaratıcılarla iş birliği içinde mi olmalı, yoksa tamamen onların yerine mi geçmeli?

Benim bakış açıma göre, yapay zeka bir destekçi ve iş ortağı olarak değerlendirilmeli. Çünkü yaratıcılık dediğimiz kavram, insanın kişisel deneyimlerinden, sezgilerinden ve hatta belki de o anda yaşadığı duygusal durumdan beslenir. Yapay zeka ne kadar gelişmiş olursa olsun, bu tür bir derinliğe ulaşması mümkün değil. Tasarım dediğimiz şey, bir nevi insanın kendini ifade etme biçimidir; orada insana özgü o hayal gücü, sezgi ve duygu olmadan, sadece bir algoritmanın ürettiği şeyler bir noktadan sonra ruhsuz ve tekdüze hale gelir.

Yapay zekadan ne kadar faydalanırsak faydalanalım, yaratıcı sürecin direksiyonunda her zaman insan olmalı. Çünkü yaratıcılığı tanımlayan şey, hatalarımız, sezgilerimiz ve belki de o an farkında bile olmadan eklediğimiz kişisel dokunuşlarımızdır. Yapay zeka, bu karmaşık ve özgün süreci ne kadar taklit ederse etsin, insana özgü o nüansı yakalayamaz. Bu yüzden, onu iş birliği içinde bir yardımcı olarak konumlandırmak en doğrusu. Hem insan yaratıcılığına saygı duyar hem de sürece değer katar.

Gelecekte yapay zekanın tasarım dünyasında dominant güç olacağına inanıyor muyum? Şöyle söyleyeyim: Yapay zeka ne kadar gelişmiş olursa olsun, sanat galerisinde “Bu eseri kim yaptı?” diye soran birine “ChatGPT” dediğimizde yaşanacak o garip sessizliği hayal edebilirsiniz. Yani eserin değerini belirleyen yine insan tasarımcı ya da insan sanatçı olacaktır. Bu noktada, Refik Anadol’un işlerine bir parantez açmak lazım. Eserlerinde yapay zekayı ve büyük veri setlerini kullanarak muazzam işler çıkarıyor; ama burada kritik nokta şu: Yapay zeka onun elinde bir fırça, o ise bu fırçayı kullanan sanatçı. Yani asıl yaratıcı güç, yapay zekayı yönlendiren insanda. Yapay zeka, Anadol’un eserlerinde bir çeşit katalizör görevi görüyor, fakat son dokunuş, eserlerin ardındaki o anlatı, o görme biçimi tamamen ona ait.

Peki, insan tasarımcılar bu teknolojiyle rekabet edebilir mi? Hemen bir soru daha soralım: Rekabet etmeli mi? Bana kalırsa elbette edebilir, hem de nasıl! Ama etmesine gerek olan bir hadise yok. Unutmayalım, tasarımcılar zaten sürekli değişen trendlere, yeni araçlara ve tekniklere adapte olan yaratıcı beyinlerdir. Yapay zekayı bir tehdit olarak görmek yerine, onu kendi yaratıcı süreçlerine entegre edebilen tasarımcılar kazanan olacak.

Yapay zeka, insan tasarımcıların gölgesinde mi kalacak? Tabii ki hayır. Birlikte çalıştığımızda çok iyi işler çıkarabileceğimiz bir gerçek. Ama o “gölge” durumu var ya, işte o durum biraz komik: Yapay zeka ne kadar güçlü olursa olsun, hep bir adım geride kalacak. Çünkü onun yapabildikleri, bizim hayal gücümüzün sınırlarıyla belirleniyor. Yani yapay zeka bize yetişmeye çalışırken, biz çoktan yeni bir hayal kurmuş, yeni bir tasarımın peşinden gitmiş olacağız. Bizim işimiz, hayal kurmak ve bu hayalleri gerçeğe dönüştürmek. Yapay zeka da bu süreçte yanımızda, bize destek olan bir yol arkadaşı olacak. Ama ipler her zaman bizde kalacak, merak etmeyin!

“Tüketen insan olduğu sürece, insan dokunuşu her zaman aranıyor olacak”

 İbrahim Akan – Glamly Founder & Creative Chairman

Birbirine benzer yetenek setlerine sahip bir ekip düşünelim. Bu ekibe bir brief verdiğimizde hepsi ayrı ayrı çıktılar sunabilir. Çünkü bu ekibin birbirinden farklı kişisel deneyimleri olduğunu ve dolayısıyla da ortak noktalar bulunsa bile farklı yorumlamalar yaptıklarını biliriz. Peki bu çıktılar ne türde olabilir? Yazarak, çizerek veya prompt ederek olabilir. Dolayısıyla burada insan yaratıcılığını nasıl etkilediğinden ziyade, ifade biçimi bağlamında; daha hızlandığımız, günden güne iyileştiğimiz ve fazlaca çeşitlendiğimiz bir gerçek.

Sorunuzun ikinci bölümünde yer alan avantajlar ve dezavantajlar ise ortada bir rekabet olduğuna dair his uyandırıyor. O nedenle de bu perspektiften yaklaşmak bizi daha gerçekçi sonuçlardan uzaklaştırabilir. Bugün baktığımızda bir örnek verirsem; siz bir videoyu deşifre edip sonra da onu farklı bir dile çevirip ve sonra da onu seslendirmek isteseniz, bu en iyi ihtimalle günler sürecektir. Ancak öyle yapay zeka araçları var ki; izlediğiniz bir videoyu bu araca yüklüyorsunuz. Size birkaç saniye sonra onu farklı bir dile çevirme imkanı sunuyor. Yine birkaç saniye içinde o videodaki kişinin sesiyle seslendirebiliyor. Başka bir örnek; siz şirket içi bir eğitim video serisi oluşturmak istiyorsunuz. Konuyu giriyorsunuz ve size bir eğitim metni hazırlıyor. Sonra onu bir video dizisi olacak şekilde bölümlendirerek video setleri oluşturuyor. Seçtiğiniz bir sesle o videoları seslendiriyor ve bunların tümünü birkaç dakika içinde yapıyor.

Özetle; bir rekabetten daha çok, ekipte yer alan ve farklı yetenek setlerine sahip bir yazar ya da tasarımcı ya da bir sosyal medya yöneticisi gibi konumlandırıp kullanmak gerekir. İnsanoğlu dünyadaki paradigma değişikliklerine her zaman uyumlanmıştır, buradaki teknolojik paradigma değişikliğine de günden güne daha fazla adapte olacak ve onu kullanmanın yeni yollarını keşfedecek. Yapay zeka araçlarının sunabileceği yetenekleri iş girdilerine uygun çıktılara dönüştürmek için ne yönde öğrendiğimiz ve hangi bağlamda uygulamaya dönüştürdüğümüz burada asıl olay.

Aslında biraz önce anlattığım bağlamdan devam edecek olursak, kıyastan ziyade ekip içinde farklı kişisel deneyime sahip iki sanat yönetmeninin farklı çıktılar sunmasına benziyor. Şunu da göz ardı etmemek gerekiyor; tüketen insan olduğu sürece, insan dokunuşu her zaman aranıyor olacak. Siz bir Mona Lisa yapmış olsanız da bu kendi dönemi içinde sorgulanır ve sorgulanmıştır da… Estetikle ilgili kaygılar bulundukları dönemler içinde farklı yorumlamalarla değerlendirilebilir, ancak mevcut koşullar altında siz bazı imkanlara sahip değilseniz üretemeyeceğiniz çıktılar, yapay zeka araçları sayesinde üretilebiliyorsa burada kıyastan çok bütünsellikten bahsetmek gerekir. Evet, bugün baktığımızda ifade biçimlerimizde olmasa bile onları hazırlarken izlediğimiz yollar artık çok daha çeşitli ve çok daha erişilebilir.

Burada kuşkusuz bahsettiğimiz şey, tam bir iş birliği hali. Biraz önce de konuştuğumuz gibi; hız, erişilebilirlik ve çeşitlilik anlamında yapmış olduğumuz işe ve çıktılarına çok olumlu etkileri söz konusu. Ekibinizde böyle bir yetenek seti varsa, onu işlerde daha etkin kullanmanın yollarını ararsınız. Şöyle düşünün; bir kampanya metnine ihtiyacınız varsa, yazar olur. O metnin bir sese ihtiyacı varsa, seslendirme sanatçısı olur. Seslendirilmiş o metnin bir görüntüye ihtiyacı varsa sanat yönetmeni ve tüm bu işin bir müziğe ihtiyacı varsa besteci olur. Fakat bunların hepsi öncesinde iyi bir prompt mühendisliği ister, bu bazen yazar kökenlidir bazen tasarım bazen de müzik…

Dolayısıyla işin özü yine yaratıcılık, fakat bunun ne kadar iyi olup olmadığını belirleyecek araçlardan biri de artık yapay zekayla ne kadar etkileşim içinde olduğumuz.

Bir yanından her şeyi kuşatıyor, domine ediyor ama bir yanından da her şeyi kolaylaştırıyor. Kil tabletler keşfedildiğinde ya da bilgisayarlar hayatımıza girdiğinde, nasıl ki rekabet yerine onları kullanmayı öğrendiysek; burada da güvenmemiz gereken şey aslında öğrenme ve adapte olabilme becerimiz.

Rekabet değil, iş birliği. İkame değil, ekipdaşlık. Farklı yapay zeka araçlarının ekibe katıldığı ve ekibin günden güne büyüdüğü bir sistemde, iş çıktıları anlamında hiç olmadığı kadar çeşitli opsiyonlara sahip olursunuz.  Evet, tabii ki rekabet ettiği ve dominant olduğu/olacağı iş alanları bulunsa da özü yaratıcılık olan herhangi bir iş ile ilintili rekabetten ziyade iş birliği daha doğru bir tanımlama olur gibi geliyor bana hala.

“Yapay zeka sadece bir araç, ne yapacağına karar verecek olan da biziz”

Barış Oktay – Alaaddin Art Group Head 

Bir robot, kendi çıkarları bakımından bir insana karşı gelmemek zorundadır.

Isaac Asimov’un Ben, Robot kitabını okuduğumda bu soruyu sormuştum. Yapay zeka işlerimizi elimizden alacak mı? İnsanlık, her yeni teknolojiyle karşılaştığında benzer korkular yaşamıştır. Ancak, bu yeni araçların yaratıcısı ve onlarla ne yapacağına karar verecek olan biziz.

Yapay zekanın tasarım dünyasına girişi, yalnızca süreçleri optimize etmekle kalmadı; aynı zamanda yeni fikirler üretme ve ilham verme potansiyelini de beraberinde getirdi. Bu, tasarımcıları hem heyecanlandıran hem de yeni araştırmalara yönlendiren bir gelişme oldu. Ancak, yapay zeka sihirli bir fırça değil. Önemli olan, bu teknolojiyi nasıl kullanacağımızı ve hangi pozisyonda duracağımızı sorgulamak.

Asıl önemli olan, kendimize şu soruyu sormak: Etik duruşumuz nedir? Tasarımcı olarak, hayatta dert edindiğimiz şeyler bizi hangi tasarım problemlerine yönlendiriyor? Bu sorulara cevap verebilen bir yapay zeka modeli henüz yok.

Yapay zeka, insanların kültürel ve ahlaki normlara duyarlılığını tam anlamıyla taklit edemeyebilir. Bu nedenle, yapay zeka ürünlerinin insan gözetimi altında toplumsal değerlere uygun olup olmadığını kontrol etmek gerekir. Yapay zeka, insan iş gücünü destekleyici bir rol oynamalı, onları tamamen ikame etmemelidir. Bu şekilde hem insan odaklı tasarım korunur hem de sektördeki istihdam olumsuz etkilenmez.

“Yapay zeka dünyayı ele geçirecek” paranoyasının arkasında, insanlığın etik sorumluluğunu başkasına devretme eğilimi yatıyor gibi görünüyor. Ancak yapay zeka sadece bir araç. Onu, ekolojik krizlerle başa çıkmak için analitik çözümler geliştirmekte de savaşta güçlü bir silah olarak kullanmakta da bizim kararımız etkili. Bu nedenle, yapay zekanın nasıl kullanıldığına dair etik yaklaşımımız kritik öneme sahip. Yapay zeka, geleneksel yöntemlerin sezgisel yapısını veri odaklı analizlerle birleştirerek daha yaratıcı ve etkili sonuçlar elde etmemize olanak sağlar. Sonuçta, bu süreçte yönlendirici unsur hâlâ insan.

“Yapay zeka tasarımı ve yaratım süreçlerini demokratikleştiriyor”

Ufuk Işık – TBWA\Istanbul Group Creative Director

Öncelikle yapay zeka tasarımı ve yaratım süreçlerini demokratikleştiriyor. Tasarım; eli düzgün olana, gözü iyi olana bahşedilmiş bir yetenekten ziyade hayalindekini tarif etmeyi bilenlerin hayalini anlattığı evrensel bir dile dönüşüyor.

Başka bir avantajı ise işin içindeki zanaat ve el emeği gerektiren kısmı kolaylaştırması olabilir. Onlarca program öğrenmek, hayalindekini hayata geçirmek için teknik donanım edinmek için vakit harcamak yerine yaratıcıların yaratıcılığa, hayal etmeye daha çok konstanre olmasını sağlıyor.

Bu durum avantaj olduğu kadar dezavantaj da yaratıyor tabii. Bir eseri üretirken kullanılan enstrümanları kullanma biçimi her yaratıcı için bir özgünlük sağlar. Bir gitardaki nota sayısı da o notalardan farklı akorlar çıkarmak için gerekli kombinasyonlar da matematiksel olarak bellidir ama her gitaristin gitarını çalma biçimi onun müziğine farklı bir ruh verir. Bu nüansların azalması ortaya çıkan eserleri kısmen tek tipleştirebilir. Yapay zekanın geldiği noktada bir eser yaratmak için neredeyse sadece kelimelerimizi kullanıyoruz. Bu durum özgünlük ve biriciklik için bir engel oluşturuyor.

Yapay zekanın net bir tasarruf sunduğu kesin. Zamandan tasarruf, paradan tasarruf ve donanım ya da bilgiden tasarruf.

Sunamayacakları ise sezgi, empati, bireysellik, biriciklik ve tüm bunların getirdiği öngörülemezlik ve hesaplanamazlık. Bu kadar hesaplanabilir bir üretim aracının karşısında insanın tüm tecrübelerinden oluşan hesaplanamazlığı temel bir duygu farkı oluşturuyor. Tabii ki buradaki sınırlar çok keskin değil ve olmayacak. Yani insan yapmış gibi görünen yapay zeka eserleri olacak, tıpkı yapay zeka yapmış gibi görünen insan eserleri olduğu gibi.

İnsan duygusunun özü değişmez, onu anlatma biçimi değişir. Tarih boyunca bu biçimler hep değişti. Hep değişecek. Ve biz bu değişimden hep korkacağız. Ve bazıları hep daha az korkup onunla herkesten önce barışarak üretecek. Yapay zeka da bugünün araçlarından biri ve onu anlamaya ya da analiz etmeye çalışmak yerine onunla oynamak her yaratıcı için bir fırsat bence.

Yapay zekanın insanları ikame etmesinin pek mümkün görmüyorum. İyi bir şarkı yazmak, herkesin ruhuna dokunacak bir film çekmek, resim yapmak için hiçbir zaman araçlar yeterli olmadı ve olmayacak. Öyle olsa bugüne kadar hep en iyi kameraya sahip olan Oscar alır, en ince el işçiliğiyle üretilmiş gitarı çalan en sevilen şarkıları yapardı.

Burada yaratıcı ve üretici gibi bir ayrım yapmak daha doğru olabilir. Sadece üretenler yani kendisine verilen siparişi hayata geçirmek için çalışanlar yapay zekayı bir tehdit olarak görebilirler. Çünkü üretenin başarısı verimlilikle ölçülür. Aynı şeyi daha az sürede daha az maliyetle üreten bir şeyle rekabet edemez.

Ama yaratıcı kendisine verilen siparişi teslim etmenin ötesine geçer. Kendi yorumunu katar, orijinallik arar ve biriciklik sunar. İnsanların hepsi parmak izi gibi. Bambaşka tecrübelerden oluşuyorlar. Bu özgünlük doğanın bir kanunu ve bunun hiçbir zaman yeri doldurulabilir gelmiyor bana. Sadece taklit edilebilir.

Ancak insanlar için asıl tehdit yapay zeka değil, yaratıcı endüstrilerde her geçen gün kaybolan cesaret. Risk almaktan, farklı olmaktan, denenmemişi denemekten yeri geldiğinde hata yapmaktan bu kadar korkulduğu bir atmosferde yaratıcılar için yeterli oksijen yok.

Garantili bir beğenilme istediği, hızlı şöhret olma refleksi, hiç bitmeyen ticari kaygılar oldukça insanın eli hep daha önce beğenilmişlerin benzerini üretmeye ve çalışan formülleri tekrar etmeye gidecek. Öyle olduğu anda da tüm algoritması, her satır kodu bunun için tasarlanmış yapay zekanın gerisinde kalacak.